روناس (نام علمی: Rubia tinctorum) گیاهی است که به حالت خودرو در مناطق مدیترانه، در شمال آفریقا و بعضی مناطق آسیا می‌روید. ساقه این گیاه پوشیده از خارهای ریز می‌باشد و ارتفاع آن تا حدود دو متر می‌رسد. روناس با استفاده از خارهای ریزی که دارد به دیوار و درختان می‌چسبد و بالا می‌رود.

برگهای آن بیضی، نوک تیز و دراز بوده که به صورت گروهی و به شکل چتر از کنار ساقه بیرون می‌آید. گلهای روناس کوچک و به رنگ زرد مایل به سبز می‌باشد. میوه آن گوشتی و به رنگ تیره‌است. ریشه آن به نام روناس معروف است به رنگ قرمز تیره و به صورت دراز، باریک و استوانه‌ای می‌باشد. دارای طعمی تلخ و گس بوده و قسمت مهم این گیاه از نظر طبی بشمار می‌آید. از ریشه روناس در قدیم برای رنگرزی پارچه و نخ استفاده می‌شده‌است.

روناس در زبانهاي مختلف با رنگ قرمز ارتباط داشته به طوريكه در زبان رومي آن را روبيا(Rubia) وآلمان ها آن را Rote و يونانيها آن را ايتروداننErithridanen مي نامند كه اين نامها در زبانهاي ذكر شده به معني قرمز مي باشد.

خانواده روناس عمدتا در مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري جهان و تعداد معدودي از اين خانواده در مناطق سرد  معتدل كشت مي گرديده است،بعضي از دانشمندان عقيده دارند تا قبل از شروع قرن شانزدهم هيچ گونه زراعتي از روناس وجود نداشته است.

كشت روناس در برخي از كشورهاي شمال آفريقا مانند الجزاير،تونس،ليبي،مصر و مراكش بصورت پراكنده انجام مي گرفته استو در برخي از نواحي آمريكاي شمالي و استراليا اين گياه كشت مي شده است.

زراعت روناس در بسياري ازمناطق اروپا و آفريقا به منظور بدست آوردن ماده رنگي آليزارين از ريشه آن رايج بوده است.بيشترين سطح پراكندگي آن دركشورهاي چين،ژاپن،ايران و هند و كشورهاي آسياي ميانه بوده است، كه به احتمال زياد بومي اين نواحي مي باشد.در كشورهاي اروپايي مانند ايتاليا،يونان،هلند و مجارستان در قرنهاي16تا17 ميلادي كشت روناس رواج يافته است و در كشورفرانسه كشت ورناس از قرن18 ميلادي معمول شده است.

پيشينه كاشت روناس در ايران

آن طور كه در متون تاريخي بر مي آيد ايرانيان از ديرباز اين گياه را مي شناختند و از خواص رنگرزي آن استفاده مي كردند.چنانچه در كتاب «بندهش» كه تاليف آن را به دوران ساساني نسبت مي‌دهند، گياهان را به خوبي دسته بندي كرده  درباره رنگ آميزي آنها با روناس و ساير رنگ ها سخن به ميان آورده است.از جمله منطقی که در ایران به کشت روناس می پردازند استان یزد است که شهرستان اردکان به طور ویژه به کشت این گیاه می پردازند.روناس یکی از اقلام مهم صادراتی اردکان می باشد واز منابع اصلی تأ مین مخارج قشر وسیعی از مردم اردکان محسوب می شود . در گذشته بیش از ۷۰۰هکتار از زمینهای کشاورزی اردکان زیر کشت روناس بوده وبیش از ۲۲کارگاه روناس سایی در اردکان مشغول به کار بوده است که همه بوسیله شتر کار روناس کوبی را انجام می دادند وحتی در سالهای اخیر تاقبل از سال ۱۳۷۵به علت نیاز روز افزون به روناس سائیده ومشکلات نگهداری شتر ،بیشتر مازاری ها سنتی به برقی تبدیل گشته ودستگاه های برقی نیز چنان طراحی شده که یک چرخ اتومبیل به جای شتر سنگ مازاری را به چرخش در می آورد وبه آن (شترک )گفته می شود وسرعت شترک دوبرابر شتر است وهزینه آن تقریباً نصف شتر می باشد.

در این مستند کوتاه به ومعرفی گیاه روناس و فراوری آن در استان یزد می پردازیم.

Rubia tinctorum, the common madder or dyer's madder, is a plant species in the genus Rubia

he plant's roots contain several polyphenolic compounds like-Dihydroxyanthraquinone(purpuroxanthin),Dihydroxyanthraquinone (quinizarin),-Trihydroxyanthraquinone (purpurin) and -dihydroxyanthraquinone. This latter gives its red colour to a textile dye known as Rose madder. It was also used as a colourant, especially for paint, that is referred to as Madder lake. The substance was also derived from another species, Rubia cordifolia

گالری