رونق تولید ملی | پنج‌شنبه، ۲۵ مهر ۱۳۹۸
نمایش محتوای تولیدات ویژه

تذكرة میكده

تذكرة میكده به کوشش وپژوهش حسین مسرّت تاریخ نگارش میكده تا زمانی كه تذكرة دیگری به دست نیامده، می توان میكده را نخستین تذكرة شناخته شدة شعرای یزد دانستآن گونه كه از متن «میكده» بر می آید، وامق كار خود را از 1231ق آغاز كرده است. چنانكه ذیل شرح حال محرم یزدی (ف 1231 ق)،پس از نقل مادّه تاریخ فوت وی از قضایی یزدی می گوید :«قریب به دو سال، شب و روز با حقیر انیس و جلیس و در شیوة آشنایی خالی از تزویر و تدلیس بود.»(میكده :236) امّا دیگر تاریخ مندرج در میكده كه شاید روشنگر تاریخ آغاز به كار وامق باشد، ذیل اخترگرجی است كه گوید :«در سنة1235 كه حقیر را سفر دارالخلافة طهران اتّفاق افتاد، به مطالعة تذكره ای مسمّی به انجمن خاقان . . . فایض گردیدم»و در حدیقة الشّعرا نیز تقریباً به همین مطلب تصریح شده است:«در حكومت حاجی محمّدولی میرزا و پیشكاری عبدالرّضا خان، عنوان تذكره ای كرده،اسمش را میكده گذاشت. »تأیید سخن وی، آمار شعرای مندرج در میكده است كه بیشتر از افراد دستگاه محمّدولی میرزا هستند، مانند:همدم سمنانی، بقای اصفهانی، دانش تفرشی، روشن نوری و مایل بروجردی.بنابر نوشتة عبدالحسین آیتی در تاریخ یزد، محمّدولی میرزا بین سال های 1236 تا 1243 ق فرمانروای یزد بوده و هم در همان سال ها عبدالرّضاخان (مقتول 1248ق) پیشكار محمّدولی میرزا بود.از آنجا كه می دانیم تنها ما بین سال های اشاره شده، محمّد ولی میرزا و عبدالرّضاخان با هم مناسبات حسنه داشته و به یاری یكدیگر به رتق و فتق كارهای می پرداختند از اینرو تا اندازه ای می توان بر اساس شواهد فوق به تاریخ آغاز تدكره پی برد. امّا نخستین) البتّه چند تاریخ دیگر در متن میكده، مثل1115ق(تاریخ نظم نرگسدان )،1210ق(فتنة آقامحمّدخان قاجار)،1217ق (درگذشت حسینی یزدی)، 1239ق (در گذشت شیدای یزدی) و غیره است كه چندان ارتباطی با تاریخ گردآوری نمی توانست داشته باشد(تاریخ مندرج در میكده، چنانكه آمد1231ق است كه در شرح حال محرم یزدی است، دیگر تاریخ 1235ق است كه ذیل شرح حال اختر گرجی درج شده، سپس 1256 ق است، چنانكه ذیل شرح حال قضایی آمده :«حال تحریر تقریباً چهار سال است كه به عالم باقی شتافته»(ص 207)كه تاریخ درست درگذشت قضایی برابر مادّه تاریخ سروده شده توسّط فدایی 1252ق است. تاریخ دیگر 1255 ق است كه ذیل شرح حال محمّدعلی حیران(ص 92) و ابوالحسن شیدا(ص167)آمده است. آخرین تاریخ مندرج در متن، ذیل سُهای یزدی آمده است.«حالِ تحریر كه سنة 1262هجری قمری است، قریب یك ماه است.»(ص 157)در گذشته است. وامق خود نیز در همان سال تذكره را تمام كرده، نزد فرزندش فدایی فرستاده و یك ماه بعد درگذشته است.از فحوای تاریخ ها دریافت می شود كه وامق، نزدیك سی سال مشغول گردآوری تذكرة خود بوده است. احمد گلچین معانی، صاحب تاریخ تذكره ها نظرش را دربارة تذكرة میكده چنین بیان می كند:«تذكرة عصری خوبی است در ذكر شعرای یزد یا مقیم یزد كه معاصر مؤلّف بوده اند.نثر كتاب منشیانه.مؤلّف تذكره میكده، ترجمة اختر گرجی را از سایر معاصران دقیق تر نوشته است. علیرضا ریحان یزدی در چند جای كتاب خود «آینة دانشوران»دربارة میكده سخن می گوید و حتّی در چاپ دوم بخشی از میكده را نیز می آورد(ص 136-104) و خود نیز چیزهایی بدان می افزاید.وی هدفش را چنین بیان می دارد:«چون نسخة كتاب تذكرة میكدة مرحوم وامق كه به خطّ پسرش فدایی بود و تا آنجا كه اطّلاع دارم منحصر به فرد است و بیم نیستی و نابودیش می رفت، لذا خلاصة نام شعرایی كه در آن كتاب مندرج شده بود، در این اوراق مسطور آورد تا برای آیندگان مستور و پوشیده نماند و چنانكه قبلاً اشاره شد این فصل نقل از نوشته است كه به نام: "كتابهایی كه خوانده ام" موسوم است. » ریحان در جای دیگر گوید: «كتاب مذكور را در طهران از آقای سیّداحمد مدرّس عضو وزارت معارف كه خود دخترزادة حاج میرزا سیّدحسین وامق است به دست آورده،از مطالب مفید آن بهره مند شدم.تاریخ اتمام میكده 1262 هجری قمری.این كتاب ظاهراً منحصر به فرد بوده و به خطّ مرحوم سیّدیحیی، متخلّص به فدایی كه فرزند مصنّف است، نوشته شده. سیّد یحیی خود مردی فاضل و صاحب تصنیف و تألیف و در مدرسة مصّلی اشتغال به امر تدریس و تدرّس داشته است.» همو گوید:«در این كتاب شرح حال و آثار بیش از پنجاه شاعر معاصر را كه در یزد بوده اند به تفصیل نبشته و در پایان، عنوان آشیانة میكده، شرح حال خویش را آورده و در تاریخ 1262هجری سخن را تمام كرده و هم در آن سال بدرود زندگی گفته است» «آقای ریحان تلخیصی از آن‌‍‌ ‌‌‌‌‌‌(میكده-م) را از روی نسخه در كتاب آینة دانشوران نقل و كار پسندیده ای كرده اند. نكتة دیگر آنكه نام آن را آشیانة میكده هم ضبط كرده اند.» نگارنده در نسخه ای كه نزد ریحان بوده و اكنون فیلمی از آن در كتابخانة مركزی دانشگاه است و در دیگر نسخه های خطّی میكده، هیچ جا به نام «آشیانه»بر نخورد. بلكه بخش پایانی آن به نام «آستانه»بوده و روشن نیست مرحوم ریحان این نام را از كجا آورده و اشتهار داده كه نام تذكره، «آشیانة میكده» است و باعث اشتباه دیگران نیز شده است. آقا بزرگ تهرانی در الذّریعه كه اصل عبارت آن به عربی است و ترجمه اش تقریباً چنین می شود، گوید:«میكده:به آن آشیانة میكده هم گفته می شود. در تذكرة شعرای فارسی، تألیف میرزا محمّدعلی بن میرمحمّدباقر. . .ادیب، شاعر و در شعر ملقّب به وامق از احفاد میرزا سعیدبن میرزا محمّد امین فرزندزاده میر صدرالدّین الطباطبائی، مؤلّف مرصّع الحواشی.» دیوان بیگی در دو جای كتاب خود(حدیقة الشّعرا)اشاره به میكده دارد :«سال هزار و دویست و هشتاد و هفت كه به یزد رفتم، به بعضی مناسبات در مقام جمع آن اوراق افتاده،دیدم بسیاری از مسوّات از میان رفته، باقی مانده را جمع و فی الجمله انتظامی دادم،از تذكرة وامق و اشعار شعرای یزد قدری افزودم» ،«در حكومت حاجی محمّدولی میرزا و پیشكاری عبدالرّضا خان عنوان تذكره ای كرده، اسمش رامیكده گذاشت.یكی از معاصرانش در آن باب گفته: گر غم ز بلندیم به پستی آرد كی رویِ دلم به می پرستی آرد؟ در«میكده» ای كه هست وامق، «ساقی» پیداست كه باده اش چه مستی آرد و آن تذكره راهمچنان در دست داشت و اواخر عمر، از یزد به قریة فهرج رفته، منزوی شد» ترتیب میكده وامق، نخست تصمیم داشته میكده را در یك خمخانه (شامل شعرای متأخّر غیر یزد از زمان میرمشتاق اصفهانی تاكنون)و سه بزم (شامل : 1-شعرای متقدّم یزد كه نامشان در كتاب ها درج است.2-شعرای متقدّم یزد كه گمنام هستند.3-شعرای معاصر یزد)تنظیم كند، امّا «چون ارباب خمخانه را از غایت اشتهار، احتیاجی به نگارش این بی مقدار نبود و هم این معنی بر مراتب افتخار اصحاب بزم اوّل نمی افزود و خلوتیان بزم ثانی گمنام و معدوند و تعرّض احوال ایشان چندان مفید و مستحسن نمی نمود، لهذا چشم از آن ها پوشیده، به ترتیب بزم سیّم كوشید.و یك دو نفر از ارباب خمخانه و بزم ثانی مانند اختر گرجی و ذبیحی یزدی را به تقریبی كه در شرح احول ایشان مسطور است، با اصحاب این بزم همنشین نمود.»وی شیوة انتخاب اشعار را «ملاحظة حال شاعر و نه پایة شاعر»می داند زیرا«پستی و بلندی طبع هر كس از پایة شعرش ظاهر است.» *** ترتیب كنونی میكده به قرار زیر است : مقدّمه: در سبب تألیف و ستایش والی وقت، حاجی محمّد ولی میرزا بن فتحعلی شاه قاجار وپیشكار وی عبدالرّضاخان و این ابیات از آنجاست : مظهر انوارِ خفی وّ جلی والی جم رتبه محمّد ولی آن چو پدر، صاحبِ دیهیم و گاه فتحعلی شه، شه عالم پناه آن چو نیا درخورِ تاج و كمر دودة قاجار ازو مفتخر . . .چندی ازو خطّة خاور زمین بود همه رشكِ بهشت برین آمده از سایة یزدان تمام یزد، كنون روضة دارالسّلام و در حقّ عبدالرّضاخان گوید: جز كرمش كیست خریدارِ من؟ هست ازو گرمی بازارِ من همّتِ من كز همه سر تافته ترتیب از همّتِ او یافته. . . وامق، دیباچة خود را از كلمة «صلوات الله»به نقل كامل و كلمه به كلمه از تذكرة اخترگرجی آغاز كرده و در این میان چند سطر را حذف نموده است و آنگاه تا صفحة8 س 2 تا پایان.«فضلّوا و اضلّوا»را از آن جا نقل كرده است، بی آنكه اشاره ای كند. وامق در این كتابت چند اشتباه كرده :مثل زهیر مدنی را زهر مزنی و كتاب معالی امام جعفر صادق (ع)را معانی نوشته است(بنگرید:تذكرة اختر، دیباچه:3-11) بزم:«در شرح حالات و نگارش خیالات معاصرین این بلد.» مؤلّف می گوید :«در نظم و ترتیب صفوف این بزم، مراعات حرف اوّل از تخلّص هر یك به ترتیب حروف هجا می شود تا هریك به جای خود نشیند و چشم و هم چشمی به جانب دیگری نبیند.» آستانه:«در چگونگی احوال كثیر الاختلال ساقی، یعنی دُردی كش این بزمِ ارم نظم.» آغاز: «در میكده جوی رازِ دل ها از جامِ جهان نمای ساقی دُردی كشانِ میكدة صفا و صاف نوشانِ بادة دُردآلود محبّت و وفا كه در بزم شهود و عیان از دستِ ساقیِ باقی، جام جَهان نمای معنی كشیده و ازسرچشمة زندگانی شاهدِ واحدِ یگانه، زلالِ حیاتِ جاودانی كشیده اند...» انجام : «دل بُرد ز من نگارِ باجستانی شد صید دلم، شكارِ باجستانی گفتم ز چه می بری دل از من؟ گفتا: باج ستانی است، كارِ باجستانی» میرزا یحیی فدایی یزدی (فرزند وامق)قطعة ذیل را در تاریخ پایان میكده گفته است: به ترتیب، منثور و منظوم یافت به سالی كه اتمامِ این «میكده» فدایی پی ضبط تاریخ آن رقم زد:«بود رشكِ آتشكده» (1262ق) منابع وامق به غیر از خود شاعران، از منابعی دیگر برای تدوین كتاب خود بهره برده است كه در برخی موارد اشاره نموده است و در برخی موارد اشاره ای نموده است.آنچه از خلال میكده روشن می گردد، به قرار زیر است : تذكرة آذربیگدلی(ص51،251)،تذكرة اخترگرجی(ص52)،انجمن خاقان: فاضل خان گروسی(ص57)،تذكرة نشاطی گرجی(ص58-57)، دیوان بقای اصفهانی(ص 78)،دیوان ثاقب كرمانی(ص 83)، دیوان جلالی بافقی(ص86)، دیوان حسینی یزدی(ص 104)،دیوان ذبیحی یزدی(ص115)،مثنوی نرگسدان ذبیحی(ص115)،تذكرة آتش زنه : رشحة اصفهانی(ص131)، مثنوی نوروز و جمشید: رشحة اصفهانی(ص131)،دیوان رشحة اصفهانی(ص 131)،حملة حیدری: راجی كرمانی(ص144-143)،دیوان ساقی یزدی(ص 160)، دیوان شیدای یزدی(ص 165)،دیوان فدایی یزدی (ص200)،دیوان قضایی یزدی(ص207)،دیوان موالی یزدی(ص232)، دیوان وامق یزدی(ص267-266)،تذكرة شعرای یزد: مهدی یزدی (ص239)،جامع مفیدی (ص251)،فرهادو شیرین : حبیب شیرازی(ص 109)،نصاب شیدای یزدی(ص165)، نجات الابدان بافقی(ص249). ویژگی های برجستة میكده 1-نخستین تذكرة شناخته شده از شعرای یزد است. 2-منابع آن اغلب دست اوّل است،یعنی صاحب تذكره، قطعاتی به درخواست خود، از شاعران یزدی یا غیر یزدیانی كه باشنده یا كارگزار یا مستوفی یزد بوده اند، دریافت كرده و در اندكی از موارد از دیوان شاعران معاصر خود بهره برده و به گفتة صاحب تاریخ تذكره ها:«تذكرة عصری خوبی است.» 3-این تذكره از منابع مهمّ كتاب هایی چون :تذكرة شبستان(شهلا)،تذكرة السّلسلة(صابر)، تذكرة شعرای یزد(فتوحی)،آینة دانشوان(ریحان)، دفتر اشعار(سعیدی)،مروارید كویر و برخی سالنامه های یزد و از همه مهمتر، حدیقة الشّعرای دیوان بیگی بوده است.دیوان بیگی در شرح حال و ذكر اشعاری كه از 71شاعر یزدی دارد،منبع عمده اش همین تذكرة میكده است كه گاه عین عبارات وامق را در شرح حال شعرا نقل كرده است.نیز كتاب هایی مثل تاریخ یزد آیتی كه از شبستان استفاده كرده و تذكرة سخنوران خاضع كه از تاریخ آیتی و دفتر اشعار سعیدی استفاده كرده و الذّریعه و ریحانه الادب كه از تاریخ آیتی و آینة دانشوران بهره برده اند، همه به گونة غیر مستقیم از این تذكره استفاده كرده اند.همچنین است دیگر كتاب ها و تذكره های فارسی. 4-به غیر از دیوان بیگی كه در تذكرة خود از تذكرة میكده بهره برده است، اشعار و شرح حال شعرای میكده در كمتر تذكره و جُنگی(اعم از خطّی یا چاپی)آمده است.از این جهت میكده، امتیاز ویژة خود را دارد، مثلاً بیشتر نام های شاعران یزدی ذكر شده در فرهنگ سخنوران كه برگرفته از حدیقة الشّعراست ، با واسطه برگرفته است. 5-وامق از تذكره های پیش از خود آگاه بوده،مثلاً در چند جا می نویسد:چون شرح فلانی را در آتشكدة آذر ندیدم، به ثبت آن دست زدم و یا در ذیل اخترگرجی می نویسد:«به مطالعة تذكرة مسمّی به انجمن خاقان فایض گردیدم»یا «حقیر چون تذكرة مولانا اختر را مكرّر مطالعه كرده بودم»تنها ذیل نام نوای یزدی برای شرح خواجه رشیدالدّین فضل الله وزیر از تذكرة آذر سود جسته است. 6-تذكرة سخنوران یزد(خاضع)كه تقریباً زندگی و اشعار كلیّة شاعران یزد را دربردارد، شرح حال24شاعر یزدی میكده را ندارد. 7-غیر از شرح حال و اشعار سخنورانی كه در جای دیگر یادی از آن ها نشده، اطّلاعات تاریخی نیز در خلال شرح حال ها بر خواننده روشن می شود، مانند ذكرحكومت عبدالرّضا خان و محمّدتقی خان و محمّد ولی میرزا در یزد، یادی از خوشنویسان، هنرمندان وحكّاكان یزد، ذكر وبای 1262ق و مرگ سی هزار نفر در یزد و توابع ، وجود ضرّابخانة یزد، ذیل وفایی یزدی(ص257)،اطّلاعات تاریخی نهفته در شعر طراز یزدی،كه گوید: خسرو این سگزیان با یزد كرده سال ها آنچه باد اندر وزیدن ها به خاكستر كند تاریخ بنای مدرسة جدیدة اشرفیّه در سال1245ق ، ذیل شرح حال حیران(ص92)،رباعی ذیل شرح حال ساقی(وامق)دربارة جنگ بلوچ(ص164)، قطعه ای در تاریخ آمدن نوّاب شجاع السّلطنه به یزد و كشتار و غارت مردم از سوی سربازان وی در سال 1246ق ، كه وامق سروده و چنین آغاز می شود: گذشت چون چهل و شش پس از هزار و دویست شجاع سلطنه آمد به یزد از كرمان ابا سپاهی كز بهر خشك و تر بودند همه چون آتش سوزان، همه چو باد خزان دو صد گروه فزون، لیك همعنان گشته پی خرابی یكسر چو سیل و چون طوفان 8-از لحاظ در برداشتن اشعار شعرای یزد از حدیقة الشّعرا غنی تر است، زیرا دیوان بیگی گزیده ای از اشعار مندرج در میكده رادر تذكرة خود نقل كرده است 9-دارا بودن برخی اصطلاحات و واژه های یزدی ضمن اشعار شعرای یزد. 10-در كنار ویژگی های مثبت تذكرة میكده،می توان از بُعد منفی آن یعنی نثر متكلّف و منشیانة وامق یاد كرد كه به روش نثر نویسان آن دوره عباراتی متكلّف و پر از صنعت را در تذكرة خود آورده است تا در عرصة نثر نیز از دیگران عقب نماند. معرّفی نسخه نسخة خطّی كتابخانة وزیری یزد،ش 2599،نستعلیق سیّدعلی علاقبند در جمعه چهاردهم ربیع الاوّل 1379ق، نسخة كامل، 211برگ،16س، 12*16س م.جلد مقوّایی 17*22س م.شمارةعمومی 18046. درحواشی این نسخه یادداشتهایی از آقای گلچین معانی به چشم می خورد. نیز ایشان فهرستی برای آن ترتیب داده است. مرحوم حجّت الاسلام سیدعلی محمّد وزیری موسوی عریضی یزدی، زندگینامه ای از وامق را در آغاز نسخه آورده و افزوده است: «برای نشر معارف و بسط ادبیّات و استفادة دانش پژوهان و ادب پروران، این كتاب كه هنوز به طبع نرسیده، با كتب دیگری از مرحوم وامق و ادبای یزد دادم استنساخ كردند تا در كتابخانة عمومی وزیری گذارم كه سه سال است موفّق به تأسیس شدم(1338ش)». چنانكه گفته شد، این نسخه، استنساخی از نسخة آقای سیّداسماعیل مدرّس مصدّق بوده كه كاتب در حین نوشتن و نقل از نسخة مدرّس مصدّق، مرتكب اشتباهاتی شده كه در ذیل پاورقی متن چاپی میكده توضیح داده شده است.

رای شما
میانگین (0 آرا)
The average rating is 0.0 stars out of 5.