رونق تولید ملی | سه‌شنبه، ۲۳ مهر ۱۳۹۸
نمایش محتوای تولیدات ویژه

دائره المعارف مصاحب

دایرةالمعارف فارسی عنوان دانش‌نامه‌ای سه‌جلدی است که به ابتکار مؤسسه انتشارات فرانکلین ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب و با مشارکت گروهی از نویسندگان و ویراستاران در ایران به زبان فارسی تدوین یافت در سال ۱۳۳۵ مؤسسه فرانکلین به مدیریت همایون صنعتی‌زاده تصمیم به تهیهٔ ترجمهٔ فارسی از دایرةالمعارف یک جلدی کلمبیا وایکینگ (چاپ نیویورک) گرفت. سرپرستی این کار به غلامحسین مصاحب سپرده شد. اما غلامحسین مصاحب پس از بررسی دایره‌المعارف آمریکایی، ترجمهٔ کامل آن را پاسخگوی نیازهای جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ندانست، و طرحی نو درانداخت که بر اساس آن بیش از ۱۰٬۰۰۰ مقاله جدید دربارهٔ جنبه‌های مختلف تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام تألیف شد و تعدادی از مقالات دانشنامه اسلام را عینا ترجمه و در خود قرار داده بود و در شناسنامه جلد اول، این اثر را کار مشترک تهران و نیویورک دانسته است جلد اول دایرةالمعارف فارسی (از حرف «الف» تا پایان «س») در سال ۱۳۴۵ خورشیدی منتشر شد. در سال ۱۳۵۰ زمانی که بخش بزرگی از مقاله‌های جلد دوم تا حرف «ع» حروفچینی شده و آمادهٔ چاپ بود، غلامحسین مصاحب از کار سرپرستی دایرةالمعارف کناره‌گیری کرد. از آن زمان سرپرستی دایرةالمعارف به رضا اقصی محول گشت و بخش اول از جلد دوم (از «ش» تا پایان «ل») در سال ۱۳۵۶ خورشیدی منتشر شد. بخش دوم جلد دوم (از «م» تا پایان «ی») با ویرایش مجدد و پاره‌ای اصلاحات در سال ۱۳۷۴ خورشیدی انتشار یافت. در دایرةالمعارف فارسی از آغاز کار، قواعد دقیقی برای انتخاب مدخل‌ها و حجم آن‌ها، تنظیم مقاله‌ها، معادل‌گذاری اصطلاحات، نحوهٔ ضبط و آوانگاری نام‌های خاص و اصطلاحات، ضبط علامت‌های اختصاری، ارجاع‌ها، رسم‌الخط فارسی و علائم نقطه‌گذاری وضع شد که در سراسر دایرةالمعارف رعایت گردید. این‌گونه روش‌مندی در دانشنامه‌های فارسی بی‌سابقه بود و سرمشقی برای تهیه‌کنندگان آثار مرجع در زبان فارسی قرار گرفت. دانشنامه شامل مقدمه‌ای است که اصول و روش کار و نحوه استفاده از دانشنامه در آن به‌طور مبسوط توضیح داده شده‌است. این دانشنامه ۴۳هزار مدخل دارد که از آن میان ۲۳هزار مدخل خارجی، ۱۱ هزار مدخل مربوط به ایران و اسلام و بقیه مدخل‌های ارجاعی است. مدخل‌های خارجی عموماً ترجمه و اقتباس است اما مدخل‌های مربوط به ایران تماما تألیفی است سرپرست‌های پروژه در ابتدا غلامحسین مصاحب سپس رضا اقصی بودند. دکتر مصاحب با همکاری هیئت‌تحریریه خود از جمله احمد آرام، مصطفی مقربی، محمود مصاحب، فریدون بدره‌ای، و ابراهیم مکلا در واقع پدیدآورندگان اصلی دانشنامه هستند. دایره‌المعارف فارسی ]مصاحب[. این كتاب نخستین دایره‌المعارف عمومی در زبان فارسی است، كه بر اساس شیوه‌های نوین و معتبر دایره‌المعارف‌نویسی تهیه شده و شامل 30000 مقاله ترجمه‌شده و 10000 مقاله تألیفی است. این دایره‌المعارف در دو جلد در قطع رحلی بزرگ (21×31) سانتی‌متر و با تصاویر و نقشه‌های سیاه و سفید تدوین شده است كه هر صفحه آن دارای سه ستون است و مجموعاً 3572 صفحه متن و 81 صفحه مقدمه دارد. جلد اول آن، از حرف "الف" تا "ش"، در 1345 انتشار یافت. جلد دوم، در دو بخش تدوین شد كه بخش اول، از حرف "ش" تا "ل" در سال 1359 و بخش دوم، از حرف "ل" تا "ی"، در سال 1374 منتشر گردید (3: ج 1، ص 1040؛ 5: 19؛ 6: 694؛ 12: 18؛ 13: 131؛ 14: 168). مؤسسه انتشارات فرانكلین در سال 1335 به پیشنهاد حسن تقی‌زاده (1257-1348) درصدد تألیف دایره‌المعارفی بر اساس دایره‌المعارف یك جلدی كلمبیا وایكینگ[1] (چاپ نیویورك، 1953م.) بر آمد. سرپرستی آن به غلامحسین مصاحب (1289-1358) سپرده شد. در ابتدا، بنا بر ترجمه مقالات بود، اما به گفته مصاحب، بسیاری از مقالات آن دایره‌المعارف برای خوانندگان امریكایی نوشته شده بود و برای جوابگویی به نیازهای فارسی‌زبانان لازم بود 10000 مقاله به آن افزوده شود و حدود 10000 مقاله آن كنار گذاشته شود. بدین‌ترتیب، كار از صورت ترجمه خارج شد و جنبه تألیف و ترجمه به خود گرفت. اعضای هیأت تحریریه و برخی نویسندگان آن عبارت بودند از: احمد آرام، فریدون بدره‌ای، احمد بطحایی، عباس زریاب خویی، عبدالحسین زرین‌كوب، مهدی محقق، مصطفی مقرّبی، و محمود مصاحب (9: 101؛ 10: 6؛ 11: ج 1، ص 6-7). از آنجا كه دایره‌المعارف‌نویسی به شیوه نوین در زبان فارسی سابقه نداشت، مصاحب نظامی خاص برای انتخاب عناوین، تنظیم مقالات، ضبط تلفظ‌ها و اصطلاحات علمی، ضبط فارسی علوم خارجی و علامات اختصاری، ارجاعات، رسم‌الخط، علائم نقطه‌گذاری و دیگر موارد وضع كرد كه در سراسر كتاب از آن پیروی شد (11: ج1، ص 4-5؛ 12: 18؛ 13: 131). تنظیم این دایره المعارف الفبایی است و در آن حرف "آ" و "الف" با هم آمده است. اسامی افراد به‌صورت اسم اشهر آمده و در مورد افراد معاصر از قاعده كلی تقدم نام خانوادگی استفاده گردیده، اما گاه از این روش عدول شده است؛ مثلاً شرح حال "پروین اعتصامی"، "فروغ فرخزاد"، و "فیدل كاسترو" ذیل نام كوچك فرد آمده است. قواعد وصل و فصل، فاصله میان كلمات، كه تا پیش از مصاحب به هیچ‌وجه تعریف شده و تحت قاعده نبود، توجه به كوتاه نویسی، كوتاهی و بلندی جمله‌های هر بند، و یكدستی شیوه نگارش مقالات از ویژگی‌های ارزنده كتاب است. برای تلفظ كلمات و اسامی از حروف آوانگاری بین‌المللی استفاده شده است. جدول الفبایی صوتی مأخوذ از الفبای لاتینی و جدول اختصارات نیز برای صرفه‌جویی در فضا و حجم دایره‌المعارف به‌كار گرفته شده است كه در "مدخل" جلد اول و ابتدای جلد دوم آمده است (1: 125؛ 9: 103؛ 13: 131). از دیگر ویژگی‌های این دایره‌المعارف روش خاص مصاحب در وضع لغات جدید علمی و ترجمه اصطلاحات خارجی است؛ از جمله ابداع حرف "ایرانیك" در فارسی به جای حرف "ایتالیك" در متون لاتینی؛ توجه به واژه‌سازی و ساختن مصدرهای جعلی، مثل "یونیدن"، "اكسیدن"، و "قطبیدن"؛ آوردن كلمات ابتدا به ساكن و آواهای بیرون از شش مصوت كوتاه و بلند فارسی؛ و ارائه معادل‌های انگلیسی یا فرانسوی مدخل‌ها، به‌خصوص مدخل‌های علمی (2: 102-103؛ 9: 103-104؛ 10: 6؛ 12: 18؛ 14: 168). در سال 1350، مصاحب از كار سرپرستی دایره‌المعارف كناره‌گیری كرد. تا آن زمان، بخش زیادی از مقالات جلد دوم تا حرف "ع" حروفچینی و آماده چاپ شده بود. سرپرستی جلد دوم (بخش اول) را رضا اقصی برعهده گرفت. این جلد به سرمایه انتشارات امیركبیر، كه امتیاز نشر این كتاب را از فرانكلین خریده بود، به‌چاپ رسید. دلیل انتشار این جلد در دو بخش، در اختیار قرار دادنِ سریع‌ترِ قسمتی از آن به خوانندگان و تقسیم كتاب به دو حجم نسبتاً برابر بوده است. روش تنظیم و تدوین مقالات مطابق جلد اول است. مقالات این جلد بیشتر تألیفی است كه در زمان مصاحب تدوین شده و با اندكی تصحیح و ذكر تغییرات تاریخ فوت اشخاص و تغییرات وضع شهرها و كشورها آمده است. مقالات مربوط به ایران و اسلام و تشیع در دو جلد از نظر كمیت و كیفیت چشم‌گیر است. شرح حال امامان در جلد اول كوتاه، دقیق، و پراطلاع است. مقالات حضرت علی (ع)، قرآن، و عمر در جلد دوم بسیار محققانه و سنجیده است. میانگین مقالات جلد اول ده سطر و در جلد دوم پانزده سطر است. در جلد دوم عبارت‌پردازی افزایش داشته و لغزش‌هایی نیز به آن راه یافته است (3: ج1 ص 1040؛ 17:4-18؛ 11: ج2، مقدمه؛ 13: 131). بخش دوم از جلد دوم با تأخیری حدود 18 سال به همت انتشارات فرانكلین به‌چاپ رسید. دلیل تأخیر آن، چنان‌كه ذكر شده است، تصحیح و ویرایش مقالات و یكدست كردن آنها با جلد اول بوده است. در مقدمه این جلد توضیح داده شده است كه برای حفظ شیوه و اسلوب كارِ پایه‌گذار این كتاب، مرحوم مصاحب، تغییرات اساسی و بنیادی در مقالاتی، كه در زمان سرپرستی ایشان تدوین شده است، صورت نگرفته و فقط اندكی تغییر و اصلاح در برخی مقالات انجام گرفته است. از جمله بیش‌تر مقالات مربوط به مشخصات جغرافیایی شهرها و كشورها، مطابق با اطلاعات دهه پنجاه، كه قبلاً نوشته شده در این جلد به همان صورت آمده است. مقالاتی كه موضوعات و اطلاعات تحریف‌شده داشته، تصحیح شده است و مدخل‌های مربوط به هنرپیشگان خارجی حذف شده است (10: 6؛ 11: ج2، یادداشت ناشر؛ 13: 131). منتقدان ایرادهایی بر این كتاب گرفته‌اند. اثری كه مبنای ترجمه دایره‌المعارف فارسی قرار گرفت، كتاب مرجع كوچكی بود، با مقاله‌های بسیار فشرده و خلاصه‌شده یك دایره‌المعارف سه‌جلدی بزرگ‌تر، كه خود نقص‌ها و ایرادهایی داشت و مشكلات آن ناگزیر به ترجمه فارسی نیز راه یافت. در مراحلِ كار شناسه‌گزینی، معادل‌گذاری، ساختار مقالات، بلندی و كوتاهی، و زبان و نگارش آن نارسایی‌هایی دیده می‌شود؛ از جمله اطلاعات داده‌شده برخی مقالات، كافی نیست یا بسیار كوتاه است. جای برخی مقالات مهم خالی است و تاریخ و مشخصات جغرافیایی و برخی اطلاعات تاریخی نیاز به تصحیح دارد (120:1؛ 6:10؛ 11: ج1، "دیباچه" و ج2، "مقدمه"). بخش معارف پزشكی آن با كمبودهایی روبه‌رو است؛ و حجم معارف پزشكی در دو جلد قابل مقایسه با معارف دیگر چون ریاضی، فیزیك، شیمی، و تاریخ نیست (5: 19؛ 7: 32-34؛ 8: 16-20). آنچه به‌عنوان ایراد آمده در برابر ارزش‌ها و امتیازهای آن بسیار ناچیز است. انتشار دایره‌المعارف فارسی كار عظیمی بود كه مصاحب برای نخستین بار با ضوابط دقیق دایره‌المعارف نویسی آن را پایه‌گذاری كرد. از لحاظ حروف‌چینی و صفحه‌بندی و تنوع قلم‌ها بی‌مانند است و از این حیث با نظایر فرنگی خود به‌خوبی قابل قیاس است. ترجمه عربی دایره‌المعارف وایكینك به نام الموسوعه‌المیسره در یك جلد، كه به همت انتشارات فرانكلین منتشر شد، از نظر دقت و وسواس علمی به پایه دایره‌المعارف فارسی نمی‌رسد (2: 102-103؛ 9: 104؛ 12: 18). این دایره‌المعارف یگانه مرجع معتبری است كه در دسترس خوانندگان فارسی‌زبان قرار دارد؛ اثری سترگ در تاریخ دایره‌المعارف‌نویسی فارسی و فصلی نو در نشر كتاب و فنون تدوین و تولید كتاب در ایران است این کتاب توسط آقایان فؤاد کامل و جلال العشری و عبدالرشید الصادق به زبان عربی همراه با افزودن موضوع اضافی و کمی دخل و تصرف با عنوان الموسوعة الفلسفیة المختصرة منتشر شد

رای شما
میانگین (0 آرا)
The average rating is 0.0 stars out of 5.