نمایش محتوای تولیدات ویژه

شیخ براق (سلطانیه)

آرامگاه شیخ براق یا چلبی اوغلو (سلطانیه) در پانصد متری جنوب غرب سلطانیه، بنای آرامگاهی وجود دارد كه در گویش محلی كچه بورك ( كلاه نمدی ) گفته می شود. كتیبه های برجای مانده بنا، همچنین سبك معماری و شیوه های تزئینی بكار رفته نشان می دهد كه این بنای تاریخی متعلّق به عارف بنام این زمان، شیخ براق بابا از بزرگان مسلك مولویه و از خاصان در بار سلطان محمد خدابنده در دوره ایلخانی است. . ارتفاع این بنا ۱۷ متر ،طول هر ضلع از بیرون ۱۶/۴ و قطر بنا ۶/۷متر است و همچنین باستان شناسان و محقّقان، این مجموعه را به سلطان چلپی منسوب نموده و تاریخ احداث بنا را سال 728 هجری قمری بیان نموده اند. مقبره شیخ براق یا چلپی اوغلو كه در كنار آن خانقاهی مربوط به همین دوره وجود دارد از نوع مقابر برجی شكل قرون میانی اسلامی است و قابل مقایسه با مقبره امام زاده جعفر اصفهان می باشد . از جمله ویژگی های تزئینی این بنا طاق نماهای هشتگانه با عملكرد های چند جانبه ای (استاتیكی و زیبایی شناسی) است، كه طرح های آجر چینی سطوح هر یك از طاق نماها زیبا و متفاوت با یكدیگر بوده همچنین محرابی هایی با تزئینات مقرنسی از نوع روی هم افتاده در نمای خارجی این خانقاه از دیگر جلوه های هنری آن می باشد. مقبره ی شیخ براق یا چلبی اوغلو ،با نقشه ی هشت گوش ،در بخش جنوبی خانقاه و احتمالا"درون فضای محصوری قرار داشته است هر چند به نظر می رسد این دو بنا در یک زمان ساخته نشده است، امّا فاصله ی زمانی هم نداشته اند ارتفاع این بنا 17 متر ،طول هر ضلع از بیرون 16/4 و قطر بنا 6/7متر است . برای ساخت بنا ابتدا سه ردیف سنگ سبز تراشیده شده، چیده شده است و سپس آجرچینی دیوارها با سبک زیبای آلت و لغت و کاربندی تا سطح 5/2 متری اجرا شده است. از این ارتفاع به بعد ،فرم آجرچینی ساده شده و تفاوتی اساسی با بخش تحتانی به وجود آورده است . هر ضلع خارجی مقبره ،با طاق نماهای زیبایی با قوس ها ی پنج و هفت کند نماسازی شده اند . بر بالای این طاق ها ،گنبدی آجری با ساقه ای نسبتا" بلند استوار شده است .این گنبد،ازدیوارها ی خارجی کمی عقب تر است و روی پایه ای شانزده ضلعی قرار گرفته است . درگاه¬ها ،از قطعات سنگ تراشیده ساخته شده و کف بنا نیز از قطعات سنگ فرونشانده در آهک سنگفرش شده است .در این کف ،سوراخی جهت دسترسی به سرداب زیرین تعبیه شده است .در این سرداب ،قبر سلطان در وسط قرار دارد و اجساد مریدان با توجه به درجه و مراتب آنها در گرداگرد آن قرار داده شده است. محوطه ی داخلی مقبره شامل اتاق هشت گوش ساده ای به اضلاع 75/3 متر است. دیوار ها کاملا"ساده و در میان هر ضلع آن ،طاق نما و طاقچه ی بلندی به ضلع 75/1 و ارتفاع 3 متر به چشم می خورد . دیوارهای داخلی اضلاع مقبره ،از یک قشر گچ پوشیده شده است . در ورودی ، رو به طرف شمال است .در سمت جنوب نمای داخلی ،محراب بسیار جالبی با مقرنس های گچبری دیده می شود. طاق نماهای اضلاع داخلی در زیر گنبد ،به 16 ضلع تبدیل شده و سپس دایره ی گنبد بر روی آن قرار گرفته است که نور گیرهای بالای ترنبه ها ،بر گریو گنبد تعبیه شده است و نور داخل را فراهم می سازد .این بنا در بخش فوقانی –خاصه گنبد –فاقد تزیینات لازم از جمله پوشش کاشی است و چنین به نظر می رسد که بعد از اینکه مقبره را تا ارتفاع 5/2 متری ساخته اند ،تحوّلاتی که شاید مرگ سلطان یا دیگر تحولات سیاسی بوده ،سبب شده است که ساختمان مقبره را با سرعت بیشتر و تزیین کمتری بسازند . مقبره دارای حیاطی با دو در بوده؛ یکی در قسمت جنوبی و دیگری در منتهی الیه دیوار شرقی که هر دو در دوره های بعد به وسیله ی سنگ های نامنظم و بدون ملاط مسدود شده است .در قسمت جنوب غربی حیاط نیز آثار دو زیرزمین کشف گردیده که به نظر می رسد محل مقابر بوده است . پلان معماری این مجموعه با الهام از عقاید و مراتب صوفیه طراحی و هر یك از فضاها با عملكردی خاص ، اجرا شده است. واحد نخستین در قسمت ورودی به مرتبه فقرا اختصاص داشته، طالبان جنت، مرتبه بعدی این فرقه، در زوایای قسمت ورودی جای گرفته اند. حجرات انفرادی صحن مركزی با دارا بودن درهای كوتاه، محل ریاضت مریدان را با توجه به مراتب آنها تشكیل می¬داده است. صحن خانقاه، محل سماع جمعی بوده كه سلطان در وسط و مریدان در گرداگرد آن حلقه می زده اند و بدین ترتیب حلقه ذكر بر پا می گردیده است. احتمالاً واحدهای جنوبی خانقاه به عنوان كلاس های آموزشی و فضای واقع در طرفین ایوان جنوبی، محل حلقه ذكر زمستانی بوده است. طبقه دوم بنا در طرفین ایوان به شدت آسیب دیده و فروریخته و گرداگرد آن عنصری شبیه به جان پناه دیده می شود. حاصل اینكه قرینه سازی در كل مجموعه كاملاً رعایت شده است و مصالح اصلی بنا را لاشه سنگ ها و ساروج تشكیل داده و سقف حجرات و زوایا گنبدی شكل می باشد. عدّه ای از محققان و باستان شناسان بنای خانقاه را مقدّم بر مقبره سلطان چلپی می دانند و بعضی از آنان، تاریخ احداث مقبره را مقدّم بر خانقاه اعلام نموده اند. دونالد ویلبر معتقد است«… بنابراین احتمال این كه مقبره قبل از خانقاه ساخته شده و این محل از نظر تبرك برای بنای خانقاه در نظر گرفته شده باشد تاریخ مقبره را به احتمال می توان در حدود سال 1330 میلادی (720 هجری قمری) دانست.2 آندره گدار، سال احداث بنای خانقاه را 733 هجری قمری پیشنهاد نموده است. بعضی از محققین نظریات و پیشنهادات ارائه شده را تأیید كرده و آنها را تكرار نموده اند. ولی به نظر نگارنده تاریخ 733 هجری قمری هم چنان كه مذكور خواهد افتاد سال نوشتن كتیبه در این بنای تاریخی است و متن آن نیز صراحتاً این مورد را تأیید نموده است. به هر تقدیر، مطالعات عمومی و سطحی، تاریخ بنای خانقاه را پیش تر از سالی كه پیشنهاد گردیده ارائه می دهد. زیرا سال تعیین شده احداث این بنا، مربوط به اواخر دوران ابوسعید است كه حیات سیاسی و اقتصادی سلطانیه و حكومت، رو به افول بوده و احداث چنین بناهایی در آن محل بعید به نظر می رسد. یكی از مدارك بسیار ارزنده ای كه در حل مسئله تاریخ گذاری واقعی بنای خانقاه از اهمیت بسزایی برخوردار است، مطالعه كتیبه حك شده جرز جنوبی ایوان جنوبی است. این كتیبه در سه قطعه كه یكی در بالا و دو قطعه در طرفین ایوان نوشته شده، از اسناد بسیار معتبر در شناسایی شهر سلطانیه و نكات و دقایق آن است. قسمتی از این كتیبه ازمیان رفته، ولی آثار باقی مانده و قابل بررسی، به این پرسش پاسخ مناسب داده است. اینك متن كتیبه عیناً از نظر خوانندگان می گذرد. (در ایام دولت پادشاه اسلام فرمانروای ربع جا… خالد ملكه … شیخ شیوخ آفاق، شیخ براق اعادالله علینا… صاحب معظم افتخار ایرانی بانی الخیرات خواجه شمس الدوله والدین محمد قزوینی… بیرون آورده است و وقف خانقاه شمیسه كرده كه در قزوین انشا گرانید و … شرط كرده كه … عموم خلایق … هیچكس را …) در طرف چپ ایوان، كتیبه با متن زیر نوشته شده: سخطباری تعالی و ملائكه و من بدله من بعد ما ممعهوا نال اسمه علی الذین ببدلوهو عند الله سمیع علیم وما جری الا علی الله ان الله لا یضیع اجر المحسنین … ثلاث و ثلاثین و سبعمائه الهلالیه كتب فی لیله عید… بررسی كتیبه در این بنای تاریخی از حساسیت خاصی برخوردار است . نخست اسم حقیقی دو تن، به نامهای شیخ براق در كتیبه اول و خواجه شمس الدوله والدین محمد در كتیبه میانی آمده است، در منابع و مآخذی كه نگارنده در دسترس دارد تا به حال شخصیت سیاسی و مذهبی شیخ براق كه در كتیبه، اسم وی با جمله اعدالله علینا آمده، روشن نشده است. لیكن ذكر اسم خواجه شمس الدوله والدین والمحمد دركتیبه میانی از نظر تاریخ گذاری اهمیت بسزایی دارد. متن كتیبه با جملاتی نظیر صاحب معظم، افتخار ایران بانی الخیرات خواجه شمس الدوله والدین محمد…. شروع گردیده و هر یك از این كلمات به مناسبتی ذكر شده و در معرفی شخصیت اسم موردنظر نقش اساسی دارند. اولاد صاحب معظم وافتخار ایران لقب محمد بن محمد جوینی ملقب به شمس الدین از رجال دوره اباقاآن مغول است، وی پسر بهاء الدین محمد، صاحب دیوان است كه در سال 657 به حكومت بغداد منسوب شد و پس از جلوس سلطان احمد تكودار، حكومت خراسان و مازندران، آذربایجان و عراق عجم به وی واگذار گردید و پس از شكست سلطان احمد و به قدرت رسیدن ارغنون، خواجه شمس الدین محمد به اصفهان گریخته و پس از به قتل رسیدن احمد به طرف اردوی ارغنون حركت نموده و از وی عذرخواهی كرد عاقبت در نزدیك اهر به سال 683 ه.ق مقتول گردید. این شخصیت یكی از رجال بزرگ و پر افتخار ایران در عهد ایلخانان و از نظر فضایل زبانزد خاص و عام بوده است. با ذكر آنچه گذشت، این بنا در حد فاصل سال های 657(سال به قدرت رسیدن وی) و 683 (سال قتل وی) احداث گردیده و وقف خانقاه شمیسه شده است. به استناد عین متن كتیبه كه قبلاً به نظر رسید، سال 733 تاریخ احداث بنا نبوده بلكه سال نوشتن كتیبه است. قسمت دوم این مجموعه تاریخی، بقعه معروف به سلطان چلپی است . پلان این بنا هشت ضلعی است و هر ضلع آن از نمای خارجی به طول 16/4 متر، به ارتفاع 17 متر و به قطر 5/7 متر با زیبایی خاصی طراحی و اجرا گردیده است. بنا ابتدا با سه ردیف سنگ تراشیده ساخته شده است كه در این قسمت سنگ هایی از نوع ماسه ای كم دوام به كار رفته و سپس آجرچینی با سبك زیبای آلت و لغت و كاربندی آجری تا رقوم 5/2 متر اجراء شده است. فرم آجر چینی در طاق نماهای هشت گانه متفاوت به نظر می رسد . پس از آنكه ادامه كار با آجر چینی ساده انجام گرفته و حد فاصل جرزهای هشتگانه طاق نماهای زیبایی طراحی و اجراء شده كه طاق های پنج اوهفت كند آن را زینت داده اند. بالای این جرزها گنبد آجری با ساقه نسبتاً بلند استوار شده است، پلان هشت ضلعی با اجرای ترمپه ها به پلان 16 ضلعی و سپس به دایره تبدیل شده و گنبد بر آن نشسته است. سبك قبر سلطان چلبی در این آرامگاه اهمیتی بسزا دارد، از این نظر كه این قبر، حلقه ذكر صوفیه را تداعی می كند. بدین معنی كه داخل مقبره به فضاهایی تقسیم گردیده، كه جسد سلطان در وسط دفن شده و اجساد مریدان با توجه به درجه و مراتب آنها، در گرداگرد آن قرار داده شده اند. بحث در باب انتساب این بقعه به سلطان چلپی هنوز مفتوح است، علت تغییر در سبك آجر چینی، قابل بحث و بررسی بوده و بالاخره ارتباط خانقاه با مقبره می بایستی به طور متقن روشن گردد. این اثر به شماره 167 در فهرست آثار ملّی به ثبت رسیده است درباره وجه تسمیه ، تاریخ ساخت بنا و هویت شخص مدفون در این مقبره، اختلاف نظر وجود دارد. بسیاری آن را آرامگاه سلطان یا عارف چلبی، نوه مولانا جلال‌الدین، می‌دانند. به گفته شمس‌الدین افلاکی، عارف چلبی مدتی به سلطانیه نزد سلطان محمد خدابنده (حک: ۷۰۳ـ۷۱۶) آمده بود. از طرفی، در کتیبه ایوان جنوبی خانقاه نام شخصی به نام شیخ براق ذکر گردیده که براساس منابع، در حدود ۷۰۷ در گیلان به شهادت رسیده است و مریدانش جسد او را به سلطانیه آورده و بنایی بر مزار او ساخته‌اند. با این شواهد، انتساب این آرامگاه به شیخ براق یا براق‌بابا قوت می‌گیرد. این مجموعه نقشه‌ای مستطیل شکل دارد که در بخش شمالیِ آن خانقاه و در بخش جنوبی، مقبره‌ای برجی در میان یک حیاط مربع شکل قرار گرفته است. خانقاه دارای صحنی مرکزی با ابعاد تقریبی ۲۰ × ۵ر۱۵ متر است که احتمالا مراسم سماع نیز در آن انجام می‌شده است. در اضلاع شرقی و غربی صحن، حجره‌های مخصوص سالکان در دو طبقه و رواقی جلوی آن‌ها دیده می‌شود. در جانب شمالی صحن، ورودی بنا و در جنوب، ایوانی در جهت قبله قرار دارد. در طرفین ایوان دو تالار وجود دارد که جمعْخانه نام دارند. جمع‌خانه‌ها احتمالا زوایای خادمان و فقرا بوده‌اند. در شمال‌غربی خانقاه بناهایی دیده می‌شود که احتمالا مطبخ و حمام بوده‌اند. ایوان جنوبی دارای کف‌پوش مرمرین و محرابی با تزیینات و مقرنس‌کاری گچی و کتیبه‌هایی به خط ثلث در اطراف است. در طرفین ایوان راهروهایی هست که به حیاط راه دارند. در بالای این راهروها فضایی به نام مردْگَرد ساخته شده است. در جدارهای بین مردگرد و ایوان جنوبی، روزنه‌هایی برای تماشای مراسمی که در ایوان انجام می‌شده تعبیه شده است.

 

 
Loading the player...


رای شما
میانگین (0 آرا)
The average rating is 0.0 stars out of 5.