رونق تولید ملی | شنبه، ۲۷ مهر ۱۳۹۸
نمایش محتوای تولیدات ویژه

نقش برجسته های فیروزآباد

نقش برجسته های فیروزآباد شهر فیروزآباد، مرکز شهرستان فیروزآباد، از شهرستانهای استان فارس با 1330 متر از سطح دریا، در 109 کیلومتری جنوب شیراز و در مسیر جاده شیراز_لار است. در5/16 کیلومتری جاده فیروزآباد به شیراز کنار رودخانه فیروزآباد نقشی از اردشیر بابکان و پیروزی آن بر دشمن دیده می شود.5/1 کیلومتر بعد در محلی از رودخانه به نام تنگاب علاوه بر آثار پل ساسانی نقش دیگری از اردشیر است که حلقه قدرت را از اهورامزدا دریافت می دارد(سعیدیان، 1379: 621-619). شهرستان فیروزآباد از شمال به شیراز و کازرون، از مشرق به جهرم، از جنوب به لار و از مغرب به برازجان محدود است. دارای 28درجه و 51 دقیقه عرض شمالی و 52 درجه و 34 دقیقه طول شرقی است، این شهرستان در یک منطقه کوهستانی قرار گرفته است وقتی به سمت شهر فیروز آباد می رویم جاده از کنار رودخانه قره آقاج عبور می کند که روزگاری بسیار پر آب بوده است. در نزدیکی های شهر جایی که رودخانه بین جاده و کوه فاصله انداخته است نقشی از پادشاهان ساسانی که شهر گور یا همان فیروز آباد را بنا کرده اند به یادگار مانده است. در نزدیکی همین حجاری هنوز باقی مانده پلی ساسانی در کنار رودخانه دیده می شود. این پل که یادگار مهر نارسه وزیر با اقتدار ساسانی است در زمان آبادانی با دهانه ای به طول ۵۰ متر بر رودخانه و در محلی که به تنگاب مشهور است بنا شده بوده است. در کنار نقش برجسته تنگاب کتیبه ای به خط پهلوی وجود دارد که مهر نرسه خود را بانی ساخت پل معرفی نموده و از رهگذران طلب دعای خیر کرده است. در این کتیبه نوشته شده است: این پل به دستور مهر نارسه ورزگ فرمازاد برای شادی روح او به هزینه خودش ساخته شده است. هر کس از این راه عبور کند برای مهر نارسه و پسرانش به دلیل ساختن پل درود فرستد. به کمک و لطف خداوند نادرستی و فریب در آن جا نخواهد بود. نقش برجسته برسینه کوه که از دور نیز به خوبی قابل مشاهده است نمایی از تاج گذاری اردشیر بابکان موسس سلسله ساسانیان را نشان می دهد. در این حجاری اردشیر تاج پادشاهی را از اهورامزدا می گیرد. احتمالا زمان ایجاد این نقش برجسته مربوط به سال ۲۲۶ می باشد که اردشیر تیسفون، پایتخت اشکانیان را به تصرف خود درآورد و سلسله اشکانیان را برانداخت. در این نقش برجسته اهورامزدا در سمت چپ ایستاده و حلقه شاهی را به اردشیر که در سمت راست ایستاده، اهدا می کند. سه نفر از شاهزادگان نیز بر پشت سر اردشیر نقش شده اند که یکی ار آن ها شاهپور ساسانی است نقش برجسته پیروزی اردشیر بر اردوان این نقش برجسته یادبود جنگ و پیروزی بنیانگذار سلسله ساسانیان (اردشیر بابکان) برآخرین پادشاه اشکانی (اردوان پنجم) و جزء اولین و قدیمی ترین نقش برجسته غیر مذهبی ساسانیان است که در 3 کیلومتری جاده فیروزآباد به شیراز، بـرفـراز صخره ای در سمت راست رودخانه تنگاب حجاری شده است. در این نقش برجسته که بزرگترین اثر صخره ای دوران ساسانی است 3 صحنه: نبرد تن به تن اردشیر با اردوان پنجم، پیکار شاپور اول جانشین اردشیر با دربندان وزیر بزرگ اردوان، یکی از سرداران اردشیر بایک دست گردن حریف خود را درچنگ می فشارد و با دست دیگر، کمر همتای خود را گرفته و سعی دارد که او را از زمین بلند نموده و برزمین بکوبد نقش برجسته های ساسانیان در فیروزآباد دو نقش برجسته از اردشیر بابکان بر دل کوه نقش بسته است که عبارتند از: 1- نقش برجسته پیروزی اردشیر بابکان بر اردوان پنجم اشکانی. 2-نقش برجسته تاجگذاری اردشیر بابکان. 1- نقش برجسته پیروزی اردشیر بابکان بر اردوان پنجم اشکانی. از اردشیر بابکان علاوه بر سه نگاره دیهیم ستانی دو نگاره دیگر نیز به یادگار مانده است که از منابع اصلی تاریخ ساسانیان به شمار می آیند. در پائین دست قلعه دختر، یک کیلومتر مانده به تنگاب دو نقش برجسته مهم ساسانیان بر بدنه صخره کنده شده اند. یکی مجلس دیهیم ستانی اردشیر اول از اهورامزدا برای قانونی کردن فرمانروایی و دیگری مجلس پیروزی اردشیر بر اردوان.یکی از این دو نگاره عظیم(4×18 متر)مجلس پیروزی اردشیر بر اردوان پنجم در فیروزآباد است که شاید بتوان آن را نخستین نگاره اردشیر به شمار آورد. با کمی احتیاط می توان گفت که در جانمایه این نگاره از نگاره داریوش بر شاهان به اصطلاح دروغین در بیستون تقلید شده است. با این تفاوت که نگاره بیستون، بر سر راه تاریخی همدان به بین النهرین، بیانیه ای سمبولیک است و نگاره اردشیر می خواهد در فیروزآباد، بر سر راه اصطخر به بین النهرین این نقش برجسته که بزرگترین و از نظر تاریخی مهم ترین نقش برجسته دوره ساسانی است در ساحل غربی رودخانه ای کوهستانی به نام تنگاب، تقریباَ در ارتفاع بالایی از دامنه صخره( در واقع جایی که شکل شکستگی صخره به اولین پله عمودی تبدیل شده است) قرار دارد. رودخانه از این نقطه در دره باریکی جریان پیدا می کند و پس از طی فاصله ای کوتاه در دشت فیروزآباد بیرون می آید. طول بلندتر نقش برجسته با بخش تمام نشده زمینه تصویر در دورترین فاصله سمت راست 40/24 متر است. ارتفاع نقش امروز فقط بالغ بر 4 متر است که در اصل 6 متر بوده است. متأسفانه تمام بخش زیرین نقش برجسته امروز شکسته و از بین رفته است. به نسبت این ابعاد قابل توجه، عمق نقش برجسته به طور متوسط فقط بالغ بر 4 سانتی متر است و برجسته ترین بخشهای آن بلندتر از 8 سانتی متر نیستند اولین پادشاهان ساسانی برای بزرگداشت رویدادهای مهمی مثل دیهیم بخشی یا پیروزی اساسی بر دشمن، نقش برجسته های بزرگی روی صخره ایجاد می کردند. این پیکره ها معمولاً به اندازه طبیعی و گاهی بزرگتر بود و معمولاً در کنار شهر مورد علاقه پادشاه یا نزدیک آب، رودخانه، چشمه یا استخر ایجاد می شد. این نقش برجسته ها نشانه جالبی از تغییر سبکها و شیوه ها و بازتابی از اشتغالات ذهنی پادشاهان است. این نقش برجسته ها علاوه بر اهمیت تاریخی، اطلاعاتی راجع به لباس، جواهرات، شیوه های آرایش مو، و آنها که نمایانگر صحنه های مبارزه اند اطلاعاتی درباره زره و جنگ افزارها در اختیار می گذارند. سه صحنه نبرد جداگانه نمایش داده می شود. در جلو اردشیر اول و اردوان پنجم پادشاه بزرگ پارتی دیده می شوند، در حالی که در وسط شاپور پسر اردشیر و دربندان وزیر اعظم پارتی دیده می شوند. نیزه های ساسانی باعث سقوط پارتیان و اسبهای آنان شده است. موی اردشیر که بالای سرش جمع شده تا تشکیل کریمبوی ساسانی دهد، پوشش خود را از دست داده و پشت سر او به حال اهتراز نمایش داده شده است. کلاه شاپور که به سر حیوانی منتهی می شود کلاه خاص ولیعهد است. گذشته از کلاهها، ساسانیان را می توان از روی نشانه های خاص برگستوان اسبهایشان تشخیص داد. در آخرین نبرد یک سلحشور ساسانی هماورد خود را از روی اسب برکنده است. هیچ تردیدی در مورد پیروزی قاطع ساسانیان در صحنه نبرد باقی نمی ماند(شکل3)[1](هرمان، 1387: 99-97). پیروزی اردشیر اول بر پارت ها در تاریخ 28 آوریل سال 224م در سرزمین هرمزدگان اتفاق افتاد. در این نقش برجسته هر سه پارسی با نشان های ویژه خود مشخص شده اند. نشان اردشیر یک دیهیم است. یعنی فرّ شاهی که عبارت است ازحلقه ای در پیرامون سر، با نوارهایی آویخته. احتمالاً اردشیر این نشان مهم را پس از پیروزی بر شاه اشکانی برای خود برگزیده است. نشان شاپور ولیعهد، حلقه ای است مزین به هلال ماه بر پایه ای به شکلT ؛ نشان ندیم غنچه ای است در حال شکفتن بر پایه ای افقی. در میان دشمنان نقش بسته بر نگاره فیروزآباد، تنها اردوان پنجم دارای نشان است. این نشان شبیه نشان شاپور است، اما بدون هلال ماه، در عوض بر پایه T مانند کشیده تر. تاج اردشیر میترایی است با نوارهای مواج در پشت سر، بر روی آن حلقه ای، لابد زرین که موها را بر روی سر به گونه ای جمع کرده است که ادامه آنها مواج هستند. در اینجا از کره مانندی(کاکل کروی) که معمولاَ موها را در پوششی گلوله مانند و به نازکی ابریشم دارد خبری نیست. جالب توجه است که شاپور در این نگاره تاجی کنگره دار بر سر دارد. تاجی که بعدها در زمان سلطنت شناسه اوست. البته ظاهراً با کاکل گرد یاد شده. این تنها نگاره شاپور در مقام ولیعهدی است که چنین تاجی بر سر دارد2- نقش برجسته تاجگذاری اردشیر بابکان نگاره دوم اردشیر در فیروزآباد، در دیواره صخره ای در پشت تنگاب قرار دارد. در اینجا بود که وزیر اعظم مهر نرسی در سده پنجم میلادی پلی بر رودخانه ساخت که امروز ویران شده است. این نگاره ستبر و آسیب دیده از باد و باران که 7 متر پهنا و70/3 متر بلندی دارد، مجلسی است از دیهیم ستانی اردشیر اول از اهورامزدا، احتمالاً پس از 226 میلادی، در سالی که اردشیر در تیسفون(در نزدیکی بغداد امروز) پایتخت شاهنشاهی تاجگذاری کرد. در سمت چپ مجلس دیهیم ستانی اهورامزدا را داریم که با دست راست در حال دادن دیهیم شاهی، که دو نوار از آن آویخته، به اردشیر است. اهورامزدا در دست چپ چیزی دارد که اغلب دبوس خوانده شده است، اما در حقیقت دسته بَرسَم(بَرسمَن، بَرِسم)مقدس است که در آئین زرتشت نقش مهمی دارد. متن پهلوی تقریباً به کلی آسیب دیده که در سمت راست در بالای محرابی کوچک قرار دارد، چون در خطوطی عمودی تهیه شده است، احتمالاً متعلق به سده ششم میلادی است. به گمان من این نبشته مربوط به گوری در صخره است و پیوندی با نگاره ندارد. اردشیر اول، با تاجی که شناسه اوست، متشکل از کلاهخود و کاکل یاد شده، به بلندای اهورامزدا روبروی او ایستاده است. شاهنشاه با دست راست دیهیم را می ستاند و دست چپ خود را، با سبابه به جلو خمیده به آئین ساسانیان به رسم احترام بلند کرده است. پشت سر اردشیر، ندیم او در مقام بادبزن دار قرار دارد، که بنا بر منزلت جایگاهش کوچک تر از اردشیر به تصویر کشیده شده است. نشان او در نور مناسب غنچه ای است که بر کلاهش نشانده شده این ندیم دست چپ خود را روی قبضه شمشیر دارد. در نیمه سمت راست مجلس سه مرد ریش دار با لباس های همانند قرار دارند. اینها دست راست خود را به نشانه احترام بلند کرده اند و دست چپ خود را روی قبضه شمشیر دارند. کسی که بلافاصله از ندیم در سمت راست او ایستاده است، به طوری که از نشان روی کلاهش پیداست، شاپور ولیعهد اردشیر است. چون او، شاهنشاه آینده، در سال 272میلادی درگذشت، می توان در زمان فراهم آمدن این نگاره26تا29 ساله بوده باشد. پدرش اردشیر که در سال 241میلادی درگذشت، به هنگام دیهیم ستانی(226میلادی) می توانسته است50تا55ساله باشد. دو چهره دیگر نگاره قابل بازشناسی نیستند. از مو و لباسشان پیداست که از اعضای خاندان سلطنت باشند. از این روی می توان به دو برادر بزرگسال شاپور فکر کرد. یعنی شاهزاده اردشیر، شاه آینده کرمان(کرمانشاه) و شاهزاده پیروز، حامی آینده مانی پیامبر اردشیر ساسانی نام رسمی شهر تازه‌بنیاد خود را اردشیرخورّه (فارسی میانه:Ardašer Khwarrah) به معنی فر اردشیر گذاشت. با این حال در منابع پیشااسلامی این شهر به گور (Gōr) نیز نامور بوده که پس از اسلام، عربان آن را جور تلفظ می‌کردند. مورخان قدیم این واژه را دشت، پشته یا گودال معنی کرده‌اند معمولا رواج نام فیروزآباد را از قرن چهارم هجری به بعد می‌دانند. مشهور است، عضدالدوله دیلمی که اغلب در این شهر اقامت داشت و نام گور را خوش‌یمن نمی‌دانست، آن را به فیروزآباد تغییر داد و حکم کرد که هر کس این شهر و شهرستان را گور بگوید مجازات شود. البته مدارک سکه‌شناختی پیشینه این نام را عقبتر می‌برند؛ چنانکه بر سکه‌ای مسین از دوران امویان که در اردشیرخوره ضرب شده واژه پیروزآباد (نویسه‌گردانی پهلوی: pylwj'b'd) به عنوان نام ضرابخانه دیده می‌شود

كليك بر روي لينك زیر:

 ربات پیام رسان صدا و سیما مرکز یزد

 @Yazd_IrIb_bot

رای شما
میانگین (1 رای)
The average rating is 1.0 stars out of 5.